BW Türkiye

Çocuğunuz sabah okula istekli gidiyor, öğretmeni "sınıfta çok uyumlu" diyor ama kapıdan girer girmez en ufak şeye parlıyor, ağlama krizine giriyor, oyuncaklarını fırlatıyorsa yalnız değilsiniz.

Ya da tam tersi... Sabahlar sizin için savaşa dönüyor mu? Tam kapıdan çıkacakken bir anda "Bu kıyafeti asla giymem!", "Saçımı böyle yapma!", "Çorabım kaşındırıyor!" krizleri başlıyor, hiçbir kıyafet beğenilmiyor, saç bir türlü olmuyor ve okula gitmemek için son dakikada bir bahane üretiliyor mu?

Özellikle okula yeni başlayan ve henüz duygularını regüle etmeyi öğrenememiş çocuklarda her iki tablo da çok sık görülüyor.

Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Uzm. Dr. Elif Kara'ya göre bu ne şımarıklık ne de söz dinlememek:

"Çocuklar 'Okul beni çok kaygılandırıyor, orada ne yapacağımı bilemiyorum, çok yoruluyorum' diyemez. Onun yerine duygusunu davranışa çevirir. Sabah kıyafet ve saç üzerinden çıkan kriz, aslında 'Bugün okula gitmek istemiyorum çünkü orada kendimi güvende hissetmiyorum' demenin çocukça bir yoludur. Akşam eve gelince patlayan öfke ise gün boyu biriktirdiği yorgunluğun, en güvende hissettiği yerde boşalmasıdır. Yani biri okula gitmemek için bahane, diğeri okuldan gelince boşalma ama kökü aynı: Duygusal yük."

İşte bu yüzden çocuğun kıyafetini değiştirmek ya da saçını onuncu kez düzeltmek krizi çözmüyor. Çünkü sorun kıyafet değil, kıyafetin arkasına saklanan duygu.

Neden özellikle yeni başlayanlar ve duygu regülasyonunda zorlanan çocuklar?

Okula başlamak bir çocuk için sadece yeni bir bina değil; aynı anda bir sürü yeni görev demek: Aileden ayrılmak, yeni kurallara uymak, öğretmeni anlamak, arkadaş edinmek, beklemeyi öğrenmek, yönergeleri takip etmek.

Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Uzm. Dr. Elif Kara'ya göre:

"Henüz sinir sistemi gelişmeye devam eden bir çocuk için bütün gün boyunca kendini tutmak, sessizce oturmak, paylaşmak, sıraya girmek ciddi bir efor. Özellikle duygularını regüle etme becerisi henüz olgunlaşmamış çocuklarda bu yük, bardağın taşması gibi eve gelince öfke patlaması olarak çıkıyor. Okulda uslu olup evde patlaması tesadüf değil; çocuk duygusunu kontrol etmek için tüm gücünü okulda harcıyor ve kontrolü en güvende hissettiği yerde, yani anne-babasının yanında bırakıyor."

Bu öfkenin altında çoğu zaman şunlar yatıyor:
Ayrılık kaygısı, belirsizlik korkusu, yetersizlik hissi, aşırı yorgunluk ve duyusal yüklenme.

Öfke aslında başka bir duygunun kılıfı

Çocuklar her zaman ne hissettiğini kelimelerle anlatamaz. "Okula gitmek istemiyorum" diyemez, bağırır. "Bugün çok yoruldum, kafam çok dolu" diyemez, ağlar. Arkadaşıyla yaşadığı bir gerginliği anlatamaz, kardeşine vurur.

Yoğun stres anında çocuğun mantıklı düşünme ve kendini durdurma becerisi geçici olarak kapanır. O anda uzun nasihatler, sorguya çekmek, "Neden böyle yapıyorsun?" diye üstüne gitmek veya ceza vermek yangına körükle gitmek gibidir.

En çok neden anne-babaya patlıyor?

Bu, en çok anne babaları yaralayan kısım. Dr. Kara bu durumu şöyle açıklıyor:

"Çocuk okulda uyumlu görünmek için bastırıyor, tutuyor, uyum sağlamaya çalışıyor. Ev, onun için duygusal emniyet alanı. Bu yüzden gün boyunca yuttuğu her şeyi evde kusuyor. Yani bu size karşı bir saygısızlık değil, size duyduğu güvenin göstergesi."

Peki anne-babalar ne yapmalı?

1. Okuldan gelir gelmez soru yağmuruna tutmayın.
   "Bugün ne yaptınız? Yemeğini yedin mi? Öğretmenin ne dedi? Neden suratın asık?" İyi niyetli bu sorular, zaten pili bitmiş bir çocuk için yeni bir gürültü yükü.
   Bunun yerine ilk 20-30 dakikayı "sessiz iniş" zamanı yapın. Bir şeyler atıştırsın, kıyafetini değiştirsin, biraz boş kalsın, sarılın. Konuşmak için hazır olduğunda kendisi gelecek.
2. Duyguyu kabul edin, davranışı sınırlayın: "Öfkelenebilirsin ama vuramazsın"
   En önemli denge bu. Çocuğun duygusunu kabul etmek her davranışına izin vermek değildir.
   Dr. Kara'nın önerdiği cümle: "Öfkelenmekte çok haklısın, bugün okulda çok yoruldun. Öfkelenebilirsin ama vuramazsın, eşyaları fırlatamazsın. Sakinleşene kadar buradayım, yanındayım." Bu hem "Seni anlıyorum" diyor, hem de net bir sınır koyuyor.
3. Sakinleşmesi için önce siz sakin kalın.
   Öfke nöbetindeki bir çocuğa "SAKİN OL!" diye bağırmak işe yaramaz. Sesinizi alçaltın, göz hizasına inin, bedeninizi yumuşatın. Sizin regüle olmanız, onun regüle olmasına model olur.
4. Sabah vedalaşmasını uzatmayın.
   Uzun, gözyaşlı, defalarca sarılıp geri dönen vedalar çocuğun kaygısını artırır. Kısa, net, öngörülebilir bir rutin kurun: Aynı cümle, aynı öpücük, aynı el sallama. "Sabah seni öpüp bay bay diyeceğim, öğleden sonra seni yine ben alacağım."
5. Öğretmenle aynı dili konuşun.
   Öğretmenine "Evde akşamları çok öfkeli" bilgisini mutlaka verin. Sınıfta sakinleşme köşesi, geçişlerin önceden haber verilmesi, küçük sorumluluklar verilmesi uyumu çok destekler.

Ve en önemli mesajı unutmayın

Her öfke patlaması normal değildir. Eğer patlamalar 4-6 haftalık uyum süresini aştıysa, şiddeti giderek artıyorsa, çocuk kendine veya başkasına zarar veriyorsa, yoğun okul reddi, her sabah karın ağrısı, bulantı, uyku ve iştah bozulması eşlik ediyorsa bir çocuk ergen psikiyatristi veya klinik psikologdan destek almak gerekir.

Çünkü çoğu zaman çocuğun öfkesi, anne babaya karşı verilmiş bir tepki olmaktan çok, kelimelere dökemediği şu cümlenin davranışa dönüşmüş halidir:

"Bugün benim için çok zordu ve bununla nasıl baş edeceğimi bilmiyorum."

Çocuk bunu dediğinde, bizim görevimiz o davranışı düzeltmekten önce o mesajı duymak.