BW Türkiye

Dünya tarihinin en enteresan mevzularından biri kadınların yaptıkları bazı çalışmaların ve buluşların adeta bir “kara delikte” kaybolur gibi yok olmasıdır. Böyle bir şey gerçekten var, hatta bir isme de sahip: Matilda Etkisi.

Anlam olarak; kadın bilim insanlarının buluşlarının, yaptıkları çalışmaların görmezden gelinmesi, değersizleştirilmesi, hatta reddedilmesi manasına geliyor. Mantık olarak bakıldığında, realitede yapılmış eylemlere, ortaya konan verilere “yokmuş” gibi davranmak çok saçma elbette. Nice bilim insanının buluşları, katkıları hatırlanır ve saygı duyulur… kadınlar hariç. Çünkü Matilda Etkisi tanımı tamameni kadınların yok sayılan çalışmaları için kullanılıyor. Yanı sıra, ortaya konan başarı çoğu zaman erkeklere atfedilmiş. Bu işin daha da trajik kısmı… Bu sebepten bilim dünyasında başarılı olmuş kadınların sayısı, var olandan çok daha az zannediliyor.

Konu Bilimle de Sınırlı Değil:

Matilda Etkisi’nin tanımı bilim dünyasıyla daha paralel olsa da elbette ki konu sadece bununla sınırlı kalmamış. Dünya tarihine bakıldığında edebiyatta, resimde, müzikte de pek çok kadın görmezden gelinmiş, çalışmaları yok sayılmış, erkeklerin gölgesinde kalmış, hatta gene erkeklerin başarısıymış gibi gösterilmiş.

Kavram, ilk olarak 1993 yılında bilim tarihçisi Margaret W. Rossiter tarafından gündeme getirilmiş. İsmini 19.yüzyılda kölelik karşıtı olan ve kadın hakları savunucusu olarak bilinen Matilda Joslyn Gage’den almış.

Matilda Etkisi’ne örnek olacak isimlerden bazıları ise şunlar:

Bir kimyager olan Rosalind Franklin, DNA’nın çift sarmal yapısına dair çok önemli görüntüler elde eder ancak bu görüntüler kendisinin izni olmadan diğer bilim insanları James Watson ve Francis Crick’e gösterilir. İkili bu veriler sayesinde DNA yapısını çözüp bir de Nobel Ödülü alırlar. Ancak Franklin’den hiç bahsetmezler.

Esther Lederberg, Joshua Lederberg ile evliydi ve çalışmalarını birlikte yürütüyorlardı. Mikrobiyolog olan Esther, bakteriyel koloniler üzerine pek çok başarılı çalışmaya imza atsa da Nobel Tıp Ödülü eşi Joshua ve onun iki erkek meslektaşına gitti.

Lisa Meitner bir fizikçiydi. Nükleer fisyonun teorik açıklamasını yaparak, bu süreci bilimsel olarak tanımlayan ilk kişiydi. Çalışma arkadaşı Otto Hahn, Meitner’in çalışmasını sahiplenerek Nobel Kimya Ödülü’nü aldı.  Dönemin Almanya’sının Yahudi karşıtlığı sebebiyle, kimliğinden ötürü bilimsel merkezlerden dışlandı.  

Mozart’ın Kız Kardeşi de Bir Müzik Dehası mıydı?

Günümüze kadar gelen söylemlere göre Mozart’ın kız kardeşi Nannerl çok yetenekliydi, hatta çocukluk yıllarında erkek kardeşinden daha da parlak olduğu konuşuluyordu. Ailesinin verdiği konserlerde yer aldı ama yaşadığı dönem olan 18.yüzyıl kadınların sanatını icra etmesi için çok sınırlandırıcıydı. Evlendi, sahneye çıkamadı… Sadece müzik dersleri verdiğine dair rivayetler var. Fakat tüm dünya ondan habersiz kaldı.

Uğultulu Tepeler…

Dünya edebiyatının gelmiş geçmiş en etkili romanlarından birine imza atan, sayfalarında tutkulu bir aşk hikâyesini cesurca ele alan Emily Brontë, “Uğultulu Tepeler”i ilk yazdığında kendi adı yerine Ellis Bell takma ismini kullandı. Amacı toplumda bir “erkek yazar” etkisi ve hissiyatı yaratmaktı. Yaşadığı dönemde kadınların yazdıklarına önem verilmiyor, iddialı satırları kaleme almaları istenmiyordu. Emily Brontë döneminin bu algısı yıkan ve romanıyla büyük bir başarıya imza atan çok az kadından biriydi.

M. Neslihan PERKER